Yapıların güvenli, dengeli ve uzun ömürlü olabilmesi için doğru temel sisteminin kullanılması gerekir. Temel, yapıdan gelen yükleri karşılayarak zemine aktarır. Yapının büyüklüğü, taşıyıcı sistemi ve inşa edileceği zeminin özellikleri her projede farklı olduğundan çeşitli temel türleri kullanılır.
Temel çeşitleri genel olarak yüzeysel ve derin temeller olmak üzere iki ana gruba ayrılır. Yüzeye yakın zemin tabakalarının yeterli taşıma kapasitesine sahip olduğu projelerde yüzeysel temeller kullanılabilir. Sağlam zemin tabakasının daha derinde bulunduğu alanlarda ise derin temel sistemleri değerlendirilir.
Uygun temel türü yalnızca yapının kat sayısına göre belirlenmez. Zemin etüdü, yapı yükleri, taşıyıcı elemanların yerleşimi, yer altı su seviyesi ve deprem koşulları birlikte incelenmelidir.
Temel Nedir?
Temel; kolon, perde veya taşıyıcı duvarlardan gelen yükleri karşılayan ve zemine aktaran yapının en alt bölümüdür. Binanın kendi ağırlığının yanı sıra kullanım, kar, rüzgâr ve deprem etkileriyle oluşan yükler de taşıyıcı sistem üzerinden temele iletilir.
Temelin başlıca amacı, yapı yüklerini zeminin taşıma kapasitesini aşmayacak biçimde yeterli bir alana dağıtmaktır. Böylece zeminde meydana gelebilecek aşırı veya farklı oturmaların sınırlandırılması ve yapısal dengenin korunması amaçlanır.
Temel ölçüleri, derinliği ve donatı özellikleri tahmini değerlere göre belirlenmez. Bu özellikler, yapının projesi ile zemin etüdünden elde edilen veriler doğrultusunda mühendislik hesaplarıyla belirlenir.
Temelin Görevleri Nelerdir?
Temel yalnızca yapının üzerine oturduğu betonarme bir yüzey değildir. Üst yapı ile zemin arasında güvenli bir bağlantı oluşturan önemli bir taşıyıcı sistem elemanıdır.
Temelin başlıca görevleri şunlardır:
- Yapıdan gelen yükleri güvenli şekilde zemine aktarmak,
- Yüklerin zemin üzerinde dengeli dağılmasını sağlamak,
- Aşırı ve farklı oturma riskini azaltmak,
- Yapının kayma, dönme ve devrilmeye karşı dengesini desteklemek,
- Deprem ve rüzgâr gibi yatay etkileri zemine aktarmak,
- Taşıyıcı sistemin bir bütün olarak çalışmasına yardımcı olmak,
- Uygun yalıtım uygulamalarıyla yapıyı zemin suyu ve nemden korumak.
Temelin bu görevleri yerine getirebilmesi için kullanılan sistemin hem yapıya hem de zeminin fiziksel özelliklerine uygun olması gerekir.
Temel Türleri Nelerdir?
Temel türleri, yapı yüklerinin zemine aktarıldığı derinliğe ve kullanılan taşıma yöntemine göre sınıflandırılır. Genel olarak iki temel grubu bulunur:
- Yüzeysel temeller
- Derin temeller
Yüzeysel temel çeşitleri arasında tekil, birleşik, sürekli, radye ve ızgara temel yer alır. Kazıklı ve keson temel ise başlıca derin temel çeşitleridir.
Her temel sisteminin kullanım alanı ve yük aktarma biçimi birbirinden farklıdır. Bu nedenle temel seçimi yapılırken yalnızca uygulama maliyetine veya yaygın kullanılan sisteme göre karar verilmemelidir.
Yüzeysel Temel Türleri
Yüzeysel temeller, yapı yüklerini zeminin yüzeye yakın tabakalarına aktaran sistemlerdir. Zeminin yeterli taşıma kapasitesine sahip olduğu ve sağlam tabakanın yüzeye yakın bulunduğu projelerde uygulanabilir.
Başlıca yüzeysel bina temel türleri tekil, birleşik, sürekli, radye ve ızgara temeldir.
Tekil Temel
Tekil temel, her kolonun altında bağımsız olarak oluşturulan betonarme temel çeşididir. Kolondan gelen yükü daha geniş bir yüzeye dağıtarak zemine aktarır. Kare, dikdörtgen veya farklı geometrik biçimlerde projelendirilebilir.
Kolonlar arasındaki mesafenin yeterli, yapı yüklerinin görece düşük ve zeminin taşıma kapasitesinin uygun olduğu yapılarda kullanılabilir. Tekil temeller, taşıyıcı sistemin birlikte çalışmasını desteklemek amacıyla bağ kirişleriyle birbirine bağlanabilir.
Kolonların birbirine çok yakın olması veya tekil temel yüzeylerinin çakışması durumunda farklı bir temel sistemine ihtiyaç duyulabilir.
Birleşik Temel
Birleşik temel, iki veya daha fazla kolonun aynı temel üzerinde taşındığı sistemdir. Kolonların birbirine yakın olması nedeniyle ayrı tekil temellerin çakıştığı projelerde tercih edilebilir.
Parsel sınırına yakın konumlanan kolonlarda tekil temelin kolon eksenine göre dengeli biçimde yerleştirilememesi de birleşik temel kullanımını gerektirebilir. Kolon yükleri ortak bir betonarme temel yüzeyi aracılığıyla zemine dağıtılır.
Birleşik temelin boyutları ve biçimi; kolonların konumuna, aktardıkları yüklere ve zemin özelliklerine göre belirlenir.
Sürekli Temel
Sürekli temel, aynı doğrultuda bulunan kolonların veya taşıyıcı duvarların altında kesintisiz şekilde devam eden temel çeşididir. Şerit temel ya da mütemadi temel olarak da adlandırılır.
Taşıyıcı duvarlardan gelen doğrusal yükleri zemine dağıtması nedeniyle yığma yapılarda sıklıkla kullanılır. Kolonların birbirine yakın olduğu betonarme yapılarda da kolon altlarını birleştirecek şekilde uygulanabilir.
Sürekli temelin genişliği, yüksekliği ve donatı düzeni için her yapıda kullanılabilecek standart bir ölçü bulunmaz. Bütün ayrıntılar yapı yükleri ve zemin verilerine göre hesaplanmalıdır.
Radye Temel
Radye temel, binanın oturum alanının tamamını veya büyük bir bölümünü kaplayan betonarme plak biçimindeki temel sistemidir. Yapı yüklerinin geniş bir yüzeye dağıtılmasını sağlayarak zeminde oluşan gerilmelerin dengelenmesine yardımcı olur.
Zemin taşıma kapasitesinin görece düşük olduğu, kolon ve taşıyıcı duvarların birbirine yakın yerleştirildiği veya farklı oturma riskinin bulunduğu projelerde değerlendirilebilir.
Düz radye, kirişli radye, ters kirişli radye, mantar radye ve hücreli radye gibi farklı uygulama çeşitleri bulunur. Kullanılacak radye temel sistemi, yapı ve zemin özelliklerine göre seçilmelidir.
Izgara Temel
Izgara temel, iki doğrultuda uzanan ve birbirine bağlanan betonarme temel kirişlerinden oluşur. Kirişlerin meydana getirdiği ızgara sistemi, kolonlardan gelen yüklerin daha geniş bir alana dağıtılmasını sağlar.
Yapı yüklerinin belirli noktalarda yoğunlaştığı veya temel sisteminin rijitliğinin artırılmasının amaçlandığı projelerde kullanılabilir. Izgara temel ile radye temel benzer amaçlara hizmet edebilse de yapısal düzenleri aynı değildir.
Radye temelde yapının altında geniş bir betonarme plak bulunurken ızgara temelde yük aktarımı birbiriyle bağlantılı temel kirişleri üzerinden gerçekleştirilir.
Derin Temel Türleri
Derin temeller, yüzeye yakın zemin tabakalarının yapı yükünü güvenli şekilde taşıyamadığı durumlarda kullanılır. Yapıdan gelen yükler, temel elemanları aracılığıyla daha derindeki sağlam zemin tabakalarına aktarılır.
Yumuşak veya gevşek zeminler, yüksek yapı yükleri, ciddi oturma riski ve sağlam tabakanın yüzeyden uzakta bulunması derin temel kullanımını gerektirebilir.
Kazıklı Temel
Kazıklı temel, uzun taşıyıcı elemanlar kullanılarak yapı yüklerinin derindeki sağlam zemin tabakalarına aktarılmasını sağlayan temel türüdür. Kazıklar betonarme, çelik veya projeye uygun farklı malzemelerden üretilebilir.
Kazıklar yükleri uç dirençleri, çevrelerindeki zeminle oluşan sürtünme veya bu iki etkinin birlikte çalışmasıyla taşır. Kazıkların çapı, uzunluğu, sayısı ve yerleşimi zemin incelemeleri ile mühendislik hesaplarına göre belirlenir.
Kazıklı temeller; yüksek katlı yapılar, köprüler, endüstriyel tesisler ve yüzey zemininin yeterli taşıma kapasitesine sahip olmadığı projelerde uygulanabilir.
Keson Temel
Keson temel, sağlam zemin tabakasının oldukça derinde bulunduğu özel projelerde kullanılan derin temel sistemidir. Büyük çaplı temel elemanlarının kontrollü biçimde zemine indirilmesiyle uygulanır.
Bu sistem çoğunlukla köprü ayakları, liman tesisleri, rıhtımlar ve suya yakın ağır mühendislik yapılarında tercih edilir. Açık keson, pnömatik keson ve yüzer keson gibi farklı keson çeşitleri bulunur.
Keson temel uygulaması özel ekipman, ayrıntılı zemin araştırması ve deneyimli teknik ekip gerektiren kapsamlı bir süreçtir.
Prefabrik Yapılarda Temel Seçimi
Prefabrik yapılarda temel sistemi; yapının ölçülerine, toplam ağırlığına, kullanım amacına ve kurulacağı zeminin özelliklerine göre belirlenir. Temelin doğru hazırlanması, prefabrik yapı elemanlarının projedeki ölçülere uygun biçimde yerleştirilmesini ve yüklerin zemine dengeli aktarılmasını sağlar.
Tek katlı bir yapı ile geniş açıklıklara veya birden fazla kata sahip prefabrik yapı için aynı temel çözümü kullanılmayabilir. Projeye göre sürekli, radye veya farklı betonarme temel uygulamaları değerlendirilebilir. Kullanım ihtiyaçlarına yönelik yapı seçeneklerini prefabrik yapılar sayfamızdan inceleyebilirsiniz.
Temel Seçimini Etkileyen Faktörler Nelerdir?
Her yapı için kullanılabilecek tek bir temel çeşidi bulunmaz. Uygun sistem belirlenirken yapının özellikleri ile zemin koşulları birlikte değerlendirilir.
Temel seçimini etkileyen başlıca faktörler şunlardır:
- Zeminin taşıma kapasitesi ve sınıfı,
- Yapının toplam ağırlığı ve kat sayısı,
- Kolon, perde ve taşıyıcı duvarların yerleşimi,
- Sağlam zemin tabakasının derinliği,
- Yer altı su seviyesi,
- Zemindeki farklı oturma ve sıvılaşma riski,
- Arazinin eğimi ve çevredeki yapıların durumu,
- Bölgenin deprem koşulları,
- Temel kazısının uygulanabilirliği,
- Yapının kullanım amacı ve taşıyıcı sistemi.
Temel türünün yalnızca maliyete veya uygulama kolaylığına göre seçilmesi yapısal sorunlara neden olabilir. Zemin etüdünden elde edilen veriler, mimari proje ve statik hesaplarla birlikte değerlendirilerek yapıya uygun temel sistemi belirlenmelidir.
